Пракоп Някляеў быў старшынёй калгаса на Волзе. Мяккія людзі ў жорсткі сталінскі час на кіраўнічых пасадах не затрымліваліся. Калектывізацыя – арганізацыя калгасаў і фактычнае знявольванне сялян – была найважнейшай часткай палітыкі Сталіна. Каб утрымліваць у цуглях калгас, трэба было мець жорсткі характар і моцную волю. Калі пачалася вайна, Пракопа Някляева паклікалі на фронт. На вайне, у занятым савецкімі войскамі Кёнігсбергу, яму, удзельніку камуністычнай партыі, было дадзена новае ўказанне: вызвалена Заходняя Беларусь, ты як партыец мусіш паехаць на гэтую запоўненую ворагамі і бандамі тэрыторыю і арганізоўваць калгас згодна з дырэктывамі і ўказаннямі. Пракоп, у якога да таго часу ўжо была сям’я – жонка і дзеці, не мог адмовіцца ад задання партыі. На Волгу ад вайсковай часткі была адпраўлена тэлеграма: “Ваш муж Пракоп Някляеў загінуў смерцю героя…” Абсурд, але метадаў тады не выбіралі. Ніхто не паглядзеў, што разбураецца сям’я і што прыхадзень будзе чужынцам на новым месцы. (…) У Крэве, дзе Някляеў узначаліў мясцовую адміністрацыю, убачылася яму і жонка – Анастасія.

***

“Аднойчы (…) пасля нейкага партыйнага сходу, напіўшыся ад бяссілля перад тымі, хто ламаў яго, ён кінуўся на маці з кулакамі. Мне дзевяць гадоў, я бяру сякеру і крычу, амаль трацячы свядомасць: “Засяку, калі дакранешся!..” Бацька зніякавеў ад нечаканасці, я памятаю ягоныя вочы – у іх непаразуменне, аняменне і разгубленасць перад тым, што ніяк не магло здарыцца і адбыцца, але здарылася і адбылося.

“Ты… на бацьку… з сякерай…” – пачаў ён, азіраючыся. Нібыта шукаючы нешта ў сябе за спінай, але тут жа неяк бязвольна, вырачана апусціў рукі, павярнуўся і, не зачыніўшы хату, сышоў.

А маці сказала: “Вова, пабажыся, што ніколі і ні на кога не замахнешся сякерай””.

***

“Мама пастаянна малілася, усё паўтарала: “Божа, зберажы”, хадзіла маліцца ў сад. Там, у гэтым садзе, была Царква. То бок гэта была яблыня, якую мы называлі Царквой. Там мы маліліся. Бацька быў атэістам, і ў хаце, вядома, ніякіх ікон не было. Таму што пастаянна да нас заходзілі бацькавы таварышы па партыі, дык якія ж могуць быць у камуніста іконы? Мяне і хрысцілі падпольна, так, каб пра гэта ніхто не даведаўся”.

***

“Мама часта чытала мне ўголас кнігі – па-польску (вучылася ж у польскай школе). Яна ведала напамяць мноства вершаў – польскіх, рускіх, беларускіх. Працавала настаўніцай нейкі час. У яе была творчая душа, яна вельмі любіла прыгажосць. Жылі мы бедна, але на кожныя Каляды імкнуліся неяк упрыгожыць пакой. Мама прыдумвала і клеіла цацкі з паперы, спрабавала нешта маляваць. Творчая была натура. Ад бацькі ў мяне характар, а ад яе, відаць, літаратурныя здольнасці”.

***

“Магу прысягнуць: мой бацька за ўсё жыццё нічога не ўзяў чужога – нават цвіка. Абсалютная вера ў перамогу ідэй камунізму. А калі ты верыш гэтым ідэям, дык мусіш ім адпавядаць. Падгаварыць яго што-небудзь перакруціць ці схітраваць для сям’і, але ў шкоду сваёй краіне – ніколі! Яму нічога свайго і не трэба было. Маці ледзь-ледзь угаварыла яго хату пабудаваць”.

***

“Бацькаў характар… Калі што не мог даказаць на чарговым сходзе, ён вяртаўся і даказваў дома, з сілай гэтай рускай спаганяў на нас злосць… Але ён і цікавы быў гэтым характарам, вылучаўся са свайго асяродка. Акрамя яго, ніхто не мог на партыйным сходзе падняцца і сказаць, што старшыня паседжання толькі што схлусіў.

На бацьку няспынна пісалі даносы, праз якія цягалі яго то ў райкам, то ў КДБ. Гэта даводзіла яго да шаленства. Як толькі пачынаў ён лаяцца, піць, з пісталета (у яго быў імянны пісталет) страляць, так мы з маці разумелі: данос”.

***

“Аднойчы ў абласным цэнтры бацьку судзіла тройка: сакратар абласнога камітэта кампартыі, абласны пракурор і старшыня МГБ. Адзін чалавек, сябар бацькі, сказаў маёй маці, дзе і калі гэта будзе. Маці ўзяла мяне і мы паехалі. І вось стаім каля абласнога камітэта. Чакаем. А той чалавек папярэдзіў, што бацьку, хутчэй за ўсё, пасадзяць у турму – у даносе напісана, што ён наўмысна згнаіў жыта ў сваім калгасе. Тады за адзін каласок арыштоўвалі, а тут… “Таму, – казаў той чалавек, – калі хочаце ўбачыць бацьку, чакайце з двара, з чорнага ўваходу”. Хоць было мне гадоў шэсць, я выдатна ўсё зразумеў. Мы пайшлі туды і ўбачылі машыну з кратамі на вокнах – “чорны варанок” яе тады звалі. І вось, то з маці я там стаю, то на плошчу да параднага ўваходу бягу, то зноў з маці. І раптам унутры мяне выспела цвёрдая ўпэўненасць, што калі я буду стаяць на парадным уваходзе, то бацька абавязкова выйдзе да мяне. І я стаў чакаць яго з параднага ўваходу. Стаяў і паўтараў пра сябе: “Мой бацька выйдзе праз гэтыя дзверы!” І калі ён сапраўды з’явіўся ў тых дзвярах, у мяне было пачуццё, што я перамог усе сілы сусветнага зла, якія не адпускалі да мяне бацьку”.

***

“Я адчуваў гэты канфлікт. І я сам асцерагаўся бацькі, яго характару. Але калі я і гартаваўся ў нейкім супрацьстаянні, то менавіта ў той рэальнай сіле, якая была ў нашай сям’і. ды і канфлікты ў мяне з бацькам былі вельмі сур’ёзныя. Яны з часам згладжваліся, цішэлі, але якраз гэты сямейны класічны сюжэт перажыты мною цалкам і даастатку. І як мне здаецца, бацька так і не прыжыўся на беларускай зямлі. Ён проста скарыўся абставінам. Ні ў чым не скараўся, а тут – скарыўся.

***

“У Другую сусветную вайну ў Крэве вялікіх бітваў не было, а вось у першую сусветную там стаяў фронт, і мы ў дзяцінстве збіралі розныя боепрыпасы – пісталеты, гранаты. Я пра гэта нават верш напісаў, як мы збіралі гранаты і гулялі ў вайну. Шмат бліндажоў было, мы ішлі ў бліндаж, раскладвалі вогнішча і ў агонь накідвалі тых “лімонак”. А яны ж не адразу выбухаюць, яны павінны як след разагрэцца. Дровы паступова выгаралі, агонь прыгасаў, і мы тады па адным, па чарзе падкідвалі дровы ў вогнішча””.

***

“Быў адзін настаўнік, Аляксандр Дзяруга, вечная яму памяць, ён мяне проста выхапіў з нейкай вулічнай бойкі і за руку прывёў у Дом культуры вучыцца музыцы. Потым доўга выбіраў, за які інструмент мяне пасадзіць, і ўрэшце пасадзіў за кантрабас. А кантрабас – гэта рытм.

Я дасюль думаю, што ўсё мастацтва – найперш рытм, інтанацыя. І якія словы, якія фарбы пакладзеныя на гэты рытм – гэта ўжо справа дзесятая.

Я стаў удзельнікам аркестра. У яго складзе я перамог на конкурсе і мяне нават паказалі па тэлебачанні. Праўда, зусім нядоўга, але ж паказалі. Я чакаў славы. Вярнуўся ў Смаргоні, мы ўжо ў Смаргонях жылі, а мой дзядзька Пётра мне: “Ты хоць бруд бы з-пад пазногцяў вычысціў, а то ўсе только пра тое й кажуць…” І вось жа тэлебачанне было ў той час – ледзь відаць, а гэта ўбачылі. І ўжо тады я падумаў пра адваротны бок славы”.

– Сядзь! – загадала мама, вярнуўшыся з працы снежаньскім вечарам, – бо такую маю навіну, што ўпадзеш!

Я прысела на краёчак тумбачкі ў калідоры.
– Ты паедзеш у Артэк!
– Мама, калі ты дастала пуцёўку па блату, то не паеду, – жорстка адказала прынцыповая дачка. Мама збляднела і прамаўчала. У Артэк я паехала. Мама мае талент да такой ступені выразна маўчаць, калі абураецца, што робіцца жахліва.

Да вандроўкі я думала, што Артэк працуе толькі летам.

У настольнай энцыкапедыі “Што такое? Хто такі?” Артэк выглядаў нібы рай на зямлі, дзе залацістыя піянеры ў крахмальных кашулях і блакітных шортах дуюць у залацістыя горны, а белыя чайкі лётаюць, раздражненыя гукамі пабудкі, над зяленымі пальмамі і цёплым морам, “где вода синяя, как васильки, и прозрачная, как чистое стекло”.

Змена была юнкораўская (юнкор – юны карэспандэнт), а я на той момант ужо прыдумляла вершы для школьнай сценгазеты і афармляла іншую “наглядную агітацыю”. То можа і не па блату была тая пуцёўка, але мама дагэтуль не прызналася, якім менавіта чынам я апынулася ў міжнароднай здраўніцы ля падножжа Мядзведзь-гары.

Ехала нас з Мінску ў Крым два поўныя вагоны беларускіх піянераў. Кожнаму выдалі па 4 літровых слоіка кансерваванай курыцы ў якасці сняданка і вячэры на два дні падарожжа. Акрамя таго у кожнага было чаго паесці хатняга, дый абедаць вадзілі ў вагон-рэстаран. І таму курыца лятала з вокнаў нібы сапраўдная жывая птушка. Піянеры ж як збяруцца, то гуляюцца. А ў якое актыўнае пагуляеш у вузкім вагоне? Акрамя, як курыцай кідаць хто далей, дык і няма ў што.

У Гурзуфе была вясна. Цвёў міндаль – мы выглядалі як звар’яцелыя палярнікі ў футрах і валёнках ідучы з цягніка па Сімферопалю, залітаму сонцам. Вяснова-восеньская уніформа не палепшыла стан, бо хутка новаспечаныя артэкаўцы пераканаліся, што мясцовыя (у асноўным, дзеці, канешне) ставяцца да “лагерных” пагардліва і абзываюцца “інкубатары”. У Артэку амаль нічога не супала з тым, аб чым паведамляла энцыклапедыя. Акрамя прыроды.

Але кармілі добра. Не тое, што ў лагеры “Зубраня” (беларускі аналаг Артэка), куды я таксама ў юнкораўскаю зімовую змену – напэўна лёс такі – паехала праз пару гадоў. Галадалі мы ў “Зубраняці”, як тыя беспрытульнікі хадзілі, вуды падарваўшы, кралі хлеб у сталоўцы, рызыкыючы абняславіцца перад усёй дружынай, бо на выхадзе правяралі дзяжурныя.

І мы запіхвалі хлебныя кавалкі за халявы ботаў, а ноччу елі. Памятаю неяк прыехаў дзядзька наведаць, прывёз нешта з бялізны – мама передала. Ён непадалек ад Нарачы (на беразе знакамітага беларускага возера лагер распалагаўся) быў у камандзіроўцы. А я прашу слабым голосам:

– Дзядзя Эдзя, можа сала маеце?
– Ах ты, божа мой, анічога з ежы!

Дзядзька моцна здзівіўся, бо ў радні пляменніца доўгія гады славілася амаль поўнай адсутнасцю апетыту. Ён прапанаваў грошы, ды за іх акрамя печыва “Кракет” і зубадрабільных ірысак “Шайбу-шайбу” нічога не купіць было ў мясцовым харчовым ларку. А хацелася несалодкага, сапраўднага – катлетаў, пельменяў. Хоць бульбы ўволю, бо пюрэ па дзве лыжкі на брата, такой гушчыні падавалі, што дно талеркі прасвечывала.

У Артэку дык наадварот лепей, чым дома кармілі. Але зусім не мелася вольнага часу. Нас занімалі ад усходу да захаду. Гурткамі, танцамі, гульнямі, конкурсамі, спаборніцтвамі. Нават, калі мы проста стаялі, чакаючы аўтобуса на чарговую экскурсію – павінны былі пець.  Для гэтага меўся спецыяльны акардэаніст, які заўжды суправаджаў дружыну на вольным паветры. Мы вывучылі процьму спецыяльных артэкаўскіх песень. Па сёння іх памятаю. Напрыклад, гімн юнкораў:

Юнкоры!
Юнкоры!
За дело пора!
Зовут нас не напрасно
Юнкоры рыцарі пе-ра!

Але нешта не памятаю, каб на працягу 24-х дзён змены мы рабілі што-небудзь хоць прыблізна юнкораўскае.

У Артэку шмат чаго адбылося са мной упершыню. Напрыклад, мне спадабаўся хлопчык. Хлопчыкі і дагэтуль падабаліся, але гэты быў асаблівы. У белых кедах. І на ўсё жыццё я палюбіла белыя кеды ў гонар хлопчыка.

У Артэку я навучылася шыць футравыя цацкі. І доўгі час не мела праблемаў з днямі нараджэння сяброў і сваякоў, бо шыла падарункі сама. Да таго ж пашанцавала з цёцяй — маміна старэйшая сястра Яня працавала ў атэлье, і я рэгулярна наведвала цёцю з мэтай набыцця каляровых абрэзкаў. Любую тканіну я разглядала з пункту гледжання таго, што і як пашыць з яе. І цёткі смяяліся, калі адна з іх купіла штучнае рыжае футра для аўтамабільных чахлоў на сядзенні, і я немым голасам ускрыкнула:

— Гэта ж колькі можна лісаў пашыць!

У Артэку ўпершыню высветлілася, што Пушкін не заўсёды меў рацыю адносна закліку “Чтение — вот лучшее учение”. І калі падчас “актыўных гульняў” я ціхенька з кніжкай збіралася бавіць час, наш блакітнавокі бландзіністы граміла-важаты выдраў кніжку і каленкай пад зад адфутболіў у валтузню на спартыўнай пляцоўцы.

У Артэку я ў першы і апошні раз у жыцці плавала ў адкрытым басейне ўзімку. На другі дзень пасля чаго апынулася ў ізалятары з тэмпературай пад 40 напрыканцы змены. Стаяла пагроза, што на Новы год я дадому не траплю. Але са шпіталя я збегла. Зваротнай дарогі амаль не памятаю, толькі адзіны момант захаваўся ў галаве — ноччу прыходжу ў сябе і так лёгка адчуваю сябе, нібы матылёк. Тэмпературу збілі, напэўна, таблеткай якой. Вагон качаецца-імчыцца-закалыхвае, нібы люлька. І ты даверліва аддаешся ва ўладу яго надзейнага ходу. Ліхтарныя агеньчыкі па-святочнаму мільгалі і знікалі, я ўсміхалася свайму, як я думала, здароваму стану.

Але пасля Артэка яшчэ два тыдні хварэла на грып. І да таго ж прывезла з мора поўную галаву вошаў. Шапкі ж аднолькавыя былі, пераблытваліся, як хацелі.

Гэта дзіўна, між іншым. Бо ўсе галовы правяралі перад лагерам, і адну дзяўчынку не прапусцілі праз адзіную дохлую гніду.

Калі я сышла з вагона ў снежную снежаньскую ноч і мама аклікнула мяне, а я адгукнулася, дык не пазнала свайго голасу, змененага хваробай. У доўгім футры, з напалову пустой дарожнай торбай, бо хворая збіралася і ў спешцы, з хрыплым басам — акурат уцякачка. Пакінула наступнай змене амаль новыя скураныя туфлі з перапонкамі. Мама не лаялася, бо трэба было ратаваць курортніцу.

Пра адно толькі шкадую: не пра тое, што на доўгі час запусціла вучобу (прызнаюся па сакрэце, у лагеры не надта надавалі значэнне адукацыі), а што праз Артэк не трапіла на вяселле ў вёсцы з выразнай назвай Белая Вада. Калі хто не ведае, другое імя самагонкі. У Белай Вадзе сапраўды не было праблемаў з напоем хатняга вырабу. Да сёння ў сям’і ходзяць легенды пра гэтае вяселле ў нейкай дальняй радні. Дзе мае мажныя цёткі прыдумалі мясцовых кавалераў, якія запрашалі на танец, падкідаць да паветраных шарыкаў. Шарыкамі ўпрыгожылі столь хаты. Спачатку нейкі хлопец падкінуў сваю партнёрку, каб сарвала шарык. А цёця Іра (маміна малодшая родная сястра) хутка пераняла прыклад, арыгінальна перайначыла — узяла і падкінула свайго кавалера па шарык. І мама за ёй, і цёця Марыя следам. Шмат я дала б за тое, каб пабачыць, як дастаткова маладыя паддатыя цёткі, поўныя сілы, кідаюць мужыкоў пад столь і рагочуць. Яшчэ паўночнае ззянне пабачыць бы, а больш не ведаю што.

*Здымкі з сямейнага архіва размаляваў чырвоным Tventin.