Лёс першага помніка Леніну ў горадзе незайздросны: падчас нямецкай акупацыі ён быў разбураны, аб чым сведчаць здымкі 1941 года. Па меркаванні краязнаўцы Уладзіміра Прыхача, ён знаходзіўся дзесьці ў раёне крамы “Кацярына” па вуліцы Савецкай.

На цяперашні час у горадзе застаўся адзін помнік Леніну. Амаль незаўважны за плотам і патрыятычнымі білбордамі бюст ля ваенкамата быў усталяваны ў 1972 годзе.

Супрацоўнік смаргонскага краязнаўчага музея Павел Картавік кажа, што галоўны помнік з’явіўся ў Смаргоні дзесьці ў канцы 50-х і некалькі разоў мяняў месцазнаходжанне. Захаваліся фотаздымкі, дзе ён стаіць ля франтона школы №1.

Падчас знаходжання ваенкамата на месцы былой крамы “Ян” помнік стаяў акурат перад будынкам. Фотаздымкаў не захавалася, затое есць фота, дзе Ленін усталяваны ўжо ля былога дома аптовага гандляра Лейбмана. З часам сюды пераехаў выканкам і забраў з сабой помнік; цяпер тут месціцца дзіцячая бібліятэка.

У 1967 годзе быў узведзены цяперашні будынак РВК і па традыцыі Ленін апынуўся тут жа – на галоўнай плошчы, дзе прастаяў да 2019-га.

Скульптар Уладзімір Церабун назіраў за дэмантажом помніка, каб ацаніць пашкоджанні. Двойчы яму даводзілася яго рэстаўраваць: першы раз у 2003-м да 500-годдзя Смаргоні, другі – у 2013-м.

– Рэстаўрацыя адбывалася на месцы і палягала ў замазванні стыкаў. Помнік складаецца з некалькіх частак, і месцы стыкаў – самае ўразлівае ў ім. Цяпер патрабавалася больш грунтоўная праца.

Помнік Леніну ля ТСАН “Цёплы дом”, 2008 год

Помнік Леніну на тэрыторыі дзіцячага садка №15, 2014 год. Фота Тані Скарынкинай

Па словах начальніка аддзела ідэалогіі, культуры і па справах моладзі РВК Ганны Джумковай, помнік не ўяўляе каштоўнасці. Уладзімір Васільевіч тлумачыць чаму:

– Гэта штампоўка, масавы тыраж. Другая справа, калі ў скульптуры ёсць аўтар, як, напрыклад, у помніка Леніну ў Ашмянах – тады гэта твор мастацтва.

Ашмянскага Леніна, аднак, падчас рэканструкцыі плошчы ў 2012-м ссунулі да будынка раённай пракуратуры.

Павел Картавік узгадвае, што ў Залессі на Смаргоншчыне працаваў самадзейны майстра Аляксандр Жываеў, якому ўлады замаўлялі помнікі Леніну, але ці засталіся яны ў раёне – яму невядома.

– Галоўнае, каб засталася памяць, – кажа Павел. – Неабходна захоўваць памяць пра кожную эпоху. Для мяне як для супрацоўніка музея яны ўсе аднолькавыя. Людзі мінулага не маглі мець сучасных поглядаў – яны былі прадстаўнікамі свайго часу.

Кожная эпоха нясе заканамерныя змены. Што такое плошча? Якую функцыю яна грае? Раней цэнтральныя пляцы называліся гандлёвымі, рынкавымі – яны былі сімвалам гандлю, багацця. За камуністамі гандлёвыя рады былі знішчаныя, плошча стала месцам праяўлення адзінства партыі і народа, там праводзіліся мітынгі, парады, шэсці. А сёння плошча – гэта што? Месца для паркоўкі або прыступка да будынка адміністрацыі? Раней помнік нёс адпаведную функцыю, сімвалізаваў ідэалогію, а пакуль няма ідэалогіі, няма і акрэсленасці, якую функцыю будзе граць плошча і помнік на ёй.

Загалоўная ілюстрацыя: Аляксандр Паршукаў (Tventin). Для калажу выкарыстаны здымак Сяргея Юрэвіча.

А Рэгіна Баляславаўна кажа, што яны жылі на хутары і замест крамных абаранкаў пяклі «сьліжыкі»:

— Мама пірагі пячэ і цеста нямножка астаўляе. Патом маленькія клёцачкі дзецям качаць давала. Пяклі іх, поcьле ў мак цёрты. Яно там разбракне. Вкусна. «Сьліжыкі» зваліся гэныя клёцачкі. Яшчэ на Куцьцю шалуху таўкачом абівалі зь ячменя ў ступе. Не так яно чыста было, але нічэво, елі. Ніхто ад гэтага не памёр. Грыбныя блюда дзелалі. І катлеты з грыбоў, і разныя там падлівы. Дзелалі, як пельмені вялікія, калдуны. Для іх сушоныя грыбы пасекчы нада было меленька-меленька, такі сякачык быў і дзеравянная начовачка, дзе сячы. Патом туда луку. Калдуны посным маслам запраўлялі. Масла было са льна. Самі лён сеялі. І адзін чалавек у дзярэўні меў машынку такую, каторая выціскала масла з гэтага семя. Масла у нас многа было. Свой мак расьцілі. Цяпер дык выдумалі нейкія наркоцікі. А ў нас мак рос у гародзе. Пільнавалі, каб ён не перасьпеў, ня высыпаўся. Торбы маку сабіралі. Гэты мак цёрлі качалкай на Куцьцю. Такая пасудзіна была — цёрніца, шэршавая ўнутры, спэцыяльна для мака. І дабаўлялася сахарына таблетачкамі маленькімі, бо сахару не было. За час, за два да вячэры залівалі кіпятком гэты мак з сахарынай, туды «сьліжыкі» ці абаранкі крышылі, ужо калі абаранкі зноў сталі паяўляцца, бо посьле вайны іх не было некаторае врэмя. Гэтыя абаранкі з макам было глаўнае блюда на стале.

Рэгіна Баляславаўна — мама добрай знаёмай, якая даўно жыве не ў Смаргоні. А тут прыехала знаёмая на Каляды дамоў. П’ём гарбату, глядзім фатаздымкі. Карысьць ад праглядваньня старых фатакартачак бясспрэчная. Соты раз упэўніваюся і ўсё роўна зьдзіўляюся, калі гартаньне здымкаў выводзіць размову ў патрэбным накірунку. А накірунак такі: Куцьця. Самае дзіўнае зімовае сьвята ў дзяцінстве мне падавалася. Посны стол. Пад накрухмаленым да кардоннага стану даматканым абрусам — сена, бо Пан Езус радзіўся на сене, і гэта памяць, што нарадзіўся ў стаенцы, так казала бабуля, я помню. Аплаткі белыя, тонкія як прамакаткі, са сцэнкай Віфлеемскай. З аплаткаў пачыналася сьвяточная вячэра. Некалькі разоў з Польшчы аплаткі прывозілі каляровыя: ружовыя, салатныя. Іх трэба мачаць, перш чым зьесьці, у грыбную поліўку. Аплатка разьмякае, робіцца празрыстай, зусім не чуваць у роце. Дзіўная ежа. І абавязковыя 12 страў, паводле ліку апосталаў, трэба кожнай хаця б пакаштаваць. Тады ня будуць есьці камары летам, казалі дарослыя. Але аб усім па парадку.

Вось зацікавіў адзін здымак, у белых хусьцінках і халатах нахіліліся дзяўчаты над сталамі, рэжуць нажамі быццам стужкі патронаў.

— Рэгіна Баляславаўна, а гэта што на здымку вы робіце? Гэта ж вы?

— Я, у цукерачным цэхе. Арцель «Красный пищевик». Але на цукеркі мяне перавялі пасьля абаранкаў, — Рэгіна Баляславаўна мае цёмна-карыя вочы, і вочы гэтыя мала таго, што прыгожыя, яны добрыя і разумныя. Мне шкада, што турбую пажылога добрага чалавека пытаньнямі і адрываю ад дачкі. Але бачу адначасова, што суразмоўца з радасьцю адказвае. І супакойваюся.

         Рэгіна Баляславаўна Пастарнак у кандытарскім цэху. Арцель “Красный пищевик”. 60-я.

— А дзе быў ваш цэх?

— Дзе Дом правіцельства цяпер, напроціў касьцёла. Немножка бліжэй да дарогі, пры самай вуліцы было.

— Там акрамя цукерак што яшчэ выраблялі?

— Быў пашывачны цэх, фуфайкі шылі. І значыць, была абараначная, патом яна стала кандзіцерскім цэхам. Два чалавекі ў сапожнай масьцярской рабілі. Што яшчэ? Жэсьцяны цэх быў. Выраблялі там нейкія бляшанкі. І ліманады ў падвале дзелалі. Гэта посьле вайны арганізавалі арцель і распусьцілі, можа, у 1960-м. Я, калі прыйшла, абаранкі пякла. Абваранкі правільна будзе. Бо абварвалі іх.

— Раскажыце, як гатавалі абаранкі.

— Ну што, замешывалі цеста. Немножка дражджэй дабаўлялі. Падчынялі дражджамі. Тады падыйдзе цеста. Мясілі ўручную. Патом гэта цеста раскачывалі на жгуты. І круцілі абаранкі. Зашчыплівалі.

— То бок рукамі ўсё рабілі?

— Поўнасьцю ўсё ўручную. Патом немножка адварывалі іх, мінут 5. І патом такая лапата, як стол, бальшая. На гэту лапату складвалі. Патом у печ.

— Доўга пяклі?

— Сматра, як была печ напалена.

— Яны смачныя былі, абваранкі тыя?

— Смачныя, не такія, як цяпер, саўсем. Болей мяккія. Сахару пачці не дабаўлялі мы ў само цеста. Дачарна сахар абпальвалі, а патом далівалі ў ваду, як варылі. Гэта штоб яны блесьцелі. Патом рабілі вязанкі. Мы самі нанізвалі на шнуры па мэтра два.

— Колькі абаранкі каштавалі?

— Адзін кілаграм можа 56 капеяк, есьлі я не ашыбаюся. А можа 52.

Добрая знаёмая іранічна дадае:

— От ужо розьніца 4 капейкі. Ці не ўсё роўна.

Мама вокамгненна адбіваецца:

— Тады і капейкі былі грошы!

Я працягваю ўедліва выпытваць дэталі вытворчасьці абаранкаў.

— А ў вас была нейкая норма?

— Была. Выдаваў заведуюшчы муку на сьмену. І нада ж было, каб і выхад быў. А нада было яшчэ і дахаты прынесьці. Усе бралі, усе зналі, но эта негласна. Ніхто нікому не казаў, ніхто нікому не паказваў.

— Вас многа працавала на абаранках?

— У сьмене чатыры жанчыны было і тры сьмены па 8 часоў. З 8-і да 4-х дня, з 4-х да 12-і ночы і з 12-і да 8-і раніцы. Цяжка было ў ноч, канешна. Спаць хацелася. Але днём было хужэ, таму што лабарантка была, начальнік быў. Яны там хадзілі, дык ужо ня так свабодна. А ноччу ніхто табе не мешае.

— Вы абаранкі фасавалі ў скрынкі, ці ў што?

— У мяшкі з грубай пенькі тканыя. На месьце склад быў, пры цэхе. На раніцы прыходзіў заведуючшы, і яму здаёш мяшкі з абаранкамі. Ён тады на склад гэта ўсё. Склад быў пры самой арцелі.

— А былі ў вас узнагароды за працу?

— Да-да! Былі! Была грамата і 10 рублей прэміі. Я чатыры года там работала на абаранках.

Я парываюся запытацца, ці чула Рэгіна Баляславаўна, што Смаргонь — радзіма абаранкаў, і пяклі іх яшчэ ў сярэднявеччы для выпускнікоў Смаргонскай мядзьведжай акадэміі. Мішкі па кірмашах танцавалі, грошы для павадыра зараблялі, абаранкамі мішкаў частавалі, а пасьля самі павадыры рассмакавалі. Па-мойму, у «Рэгіянальнай газэце» пра гэта пісалі.

Пякарня сям’і Альхімовічаў. Зьлева направа: маці – Алена Альхімовіч, дочкі Яўгенія, Валянціна, Ірына. 30-я гады.

І тут знаёмая напамінае маці пра самае галоўнае, дзеля чаго, як высьветлілася і прыйшла я ў госьці; пра мішкаў напомніць не пасьпяваю:

— А вы ж яшчэ макавыя абаранкі рабілі на Куцьцю.

— Пяклі. Але і так можна было купіць і зьесьці, — рэзонна адказвае Рэгіна Баляславаўна.

— Бачыш, як было, — сяброўка задаволеная, што зь ёй амаль пагадзіліся, — афіцыйна Каляды не адзначалі, а абаранкі рабілі з макам.

— З макам, з макам, — пацьвярджае Рэгіна Баляславаўна, — яны даражэйшыя былі. Па 80 с чэм-та капеяк.

— Іх менавіта толькі на Куцьцю пяклі? — хачу стоадсоткава ўпэўніцца ўсё ж.

— Ніхто не ўпамінаў, што гэта для Куцьці, но бальшынство ў гэта врэмя макавыя пяклі, патаму шта людзі купяць на Куцьцю. А зрабі срэдзі лета, дык можа іх ніхто і не купя. Бо даражэйшыя.

— Добра куплялі макавыя абаранкі?

— Канешна! Іх мала очэнь было, разьбіралі мамэнтам. Очэрэдзь стаяла перад сьвятам. Нічога ж не было. Ні таго батона ў Смаргонях не купіць. Хлеб нейкі там пяклі ацесьлівы, прывязуць такі фургончык.

— Які хлеб?

— Ацесьлівы. Гэта слова такое ў абіходзе народнае. Яно не ліцературнае. Азначае недапечаны.

         Кірмаш у Вільні. Продаж смаргонскіх абаранкаў на сьвятога Казіміра. Даваенны здымак.

Мама расказвала неяк пра тое, як бабуля хлеба напякла і Кіта Антукова, сабака Антука-суседа, падгалая сучка, цягнула гэты бохан амаль паўкіляграмовы зь іхнага двара. Хлеб на лаўцы астываў пад абрусом, 6 ці 7 боханаў, Кіта абнюхала хлеб і пацягнула да сябе на прызбу. Ад Кіты на вёсцы пачалі пра лайдакоў казаць: «ляжыць, як Кіта на прызьбе». Я гісторыю памятаю. Але дэталі, слоўцы маміны. І няёмка пытацца. Без таго ўжо «дапрасіла» яе пра Куцьцю шмат больш, чым напісала тут. Шукаю, «гартаю» дыктафонныя запісы, дзе пра хлеб казала мама ў сувязі з Кітай Антуковай. Самы час перад Калядамі запісы ўпарадкаваць. Хаця б запісы.

Вясковыя сані. Смаргонскі раён, Войстам. Канец 40-х.

Вось доўгія размовы зь цёткамі ў асобнай папцы. Уключаю па чарзе. Вось яны пяюць «Wśród nocnej ciszy». Калядную самую вядомую песьню каталіцкую. Літаральна днямі чула гэтую калядку. Калі вырашыла даўняга знаёмага наведаць. Дзядулю Ўладзіслава Іванавіча. Гадоў 15 назад хадзіла да яго ў якасьці журналіста мясцовай газэты. Тады было лета. На лавачцы павітай вінаградам дзядуля граў на самаробнай скрыпачцы мэлёдыю «Зялёны дубочак». Дзядулі ўжо тады было за 80. Але нехта мне казаў нядаўна, Ніна казала, дальняя радня, на адной вуліцы зь дзядулем жыве, што ён не памёр яшчэ. Гэта ж колькі яму цяпер? Я падумала, вось бы пра тое, як гралі на Калядкі, расказаў. Ён і сам пэўна граў.

Хата адразу за капліцай. Туды-сюды пахадзіла ўздоўж плоту, папаліла. Зайшла. Насустрач жонка дзядулева. Я па ўзросьце зразумела, што жонка. І не пусьціла да мужа. У сенцах сказала, што ён гавора ня тое, сваіх не пазнае, 98-ы яму пайшоў ад верасьня. Ня сёньня дык заўтра памрэ. Нічога ня хоча есьці. «Зусім слабы зрабіўся, зусім ня сплю ля яго апошні час», — сказала жонка дзядулі ў халодных сенцах з пустымі кошыкамі. Я кажу: «Перадайце яму апэльсін, калі ласка, і ў мяне да вас просьба. Адкажыце на пару пытаньняў пра тое, як адзначалі Каляды раней. Разумею, што зара вам не да сьвятаў. Але можа, калі пагаворым пра іх, дык стане крыху весялей». Жонка Ўладзіслава Іванавіча-скрыпача, было бачна па ўсім, добрая душа, і пагадзілася:

— Сама я з-пад Крэва. З вёскі Гаравыя.

— А як вас зваць?

Я калі даўней была тут, дык не знаёмілася зь ёй, ня бачыліся мы раней. Яна не выходзіла тады.

— Ядвіга Матвееўна. Будзько па мужу. А дзевіч’я — Дудовіч.

— Скажыце, а ці была ў вас елка ў дзяцінстве?

— Гэта ж яшчэ да Польшчы было, як я была малая. Мне зара 88, я з 1928-га года. Дык мала помню. Но, канешна, елку ставілі. А как жа. Ігрушкі свае рабілі, з бумагі выразалі, дзе пападалася цьвятную бумагу стараліся купляць. Зь Вільнюса бывала прывозілі на базар у Крэва. Бывае на базары ўвідзіш, дык і купіш на сьвята.

— А што на стале было на Куцьцю?

— Заўсёды цяжка жылі, нічога такога не было. Але яшчэ, як за Польшчай, то так, куплялі. Папа там паедзе з мамай на базар. Тут прададуць зярна і накупляюць на Куцьцю сялёдкі, рыбкі, абаранак. Ну, ўсяго!

— А рыбка якая была?

— Рыбка была очэнь вкусная! Цяпер такой мусі няма. Капчоная разная. І маленькая, і бальшая. Людзі прыяжджалі, спэкулявалі. Многа вкуснага на сьвяты завшэ прывозілі. Найболей зь Вільнюса. Яшчэ на Куцьцю была каша пэрловая. Кісель аўсяны, несладкі. Квасілі яго і тады посьле саладзілі, сахарам пасыпалі. Аладкі ўсягды былі. Цяпер бывае сьпячэш, не ядуць ніхто. Гэта бальшы празьнік быў. Ночай ехалі ў касьцёл. Называлася Пастэрка служба ў тую ноч, як Бог радзіўся ў эта врэмя. З 24 на 25 сьнежня ў 12 часоў. Запрагалі каня, сігалі ў санкі дзеці і ехалі з радзіцелямі да Пастэркі.

Назаўтра мясны, канешна, стол, закручвалі рулеты, варылі іх і націскалі. Пяклі катлеты. Пірагі рабілі. І помню яшчэ калядоўшчыкаў. Там убіраліся ў касьцюмы. Сьмерць убіралася. Чорцік убіраўся з хвастом. Мы надта баяліся чорціка. Залезем на печку, хаваемся. Паглядаем, а чорт скача па хаце. Хвосьцікам балтае. Страшны такі, рагаты. Усё чорнае на ім, толькі вочы блішчэлі праз дырачкі. Кароль зь імі быў, такі сядзеў, і Сьмерць закладала касу яму за шыю, Кароль валіўся. Дзецям было страшна. Калядныя песьні стройна пелі.

Вот адну помню па-польску:

Wśród nocnej ciszy głos się rozchodzi:

Wstańcie, pasterze, Bóg się wam rodzi!

Czym prędzej się wybierajcie,

Do Betlejem pospieszajcie Przywitać Pana.

Мама Валянціна Янчуковіч з братам Славам і сястрой Марыяй

Дахаты прыходжу пад вялікім уражаньнем ад сустрэчы, першай і магчыма апошняй, зь Ядвігай Матвееўнай. Зноў вяртаюся да запісу, дзе мама зь цёцяй успамінаюць Куцьцю:

— Усе ведалі ў Перавозах «Wśród nocnej ciszy»? — чую свой запісаны голас.

— Ня ўсе, — упэўнена кажа мама.

— Але каму нада было, зналі, — дадае цёця Марыя, — Варсоцкая Лёлька знала. Гэтая вабшчэ ўсё па-польску знала.

— Юзэфа знала, — падказвае мама.

— Як гімн гэтая песьня, — падводжу вынік. Мама і цёця ківаюць галовамі. Я кажу ім, што адчувала ў дзяцінстве Куцьцю як вялікае зімовае, больш чым навагодняе сьвята, бо яно было шмат чым незразумелае. Напрыклад, у бабулі не было елкі.

— Як не было? — у адзін голас абураюцца мама і цёця.

— Бабуля ня ставіла. Ці вы не памятаеце? На Вілейскай не было, — кажу.

— Ня ставіла на Вілейскай, — пагаджаюцца хорам цёця і мама, — а ў Перавозах ставілі. Вялікая да паталка, занімала паўхаты. І столька цацак было. Шары, анёлы. Цукеркі, прастыя карамэлькі вешалісь і пячэньня вешалісь. А пячэньня самі пяклі, балваноў. Сабе вырабляў кажды якога хацеў балвана, любую форму, і тады нанізвалі на ёлку. Усе зналі, што Эдзя, старэйшы брат, можа пазрываць канфеты тайком, як ужо куцьцю паелі і спаць. Ноччу дзе-та зашэвяліцца што-та, зашуміць, ужэ зналі, што гэта яго работа. Лезе Эдзя да ёлкі. А нараніцы канфеты вісяць, як віселі, а мы знаем, што бумажкі пустыя.

Ялінка з папяровымі цацкамі ў сям’і доктара Пятра Кабака. Смаргонь. Пачатак 30-х.

— Цацкі елачныя былі з Польшчы?

— Польскія. Шарыкі былі красныя, жоўтыя, белыя. Анёлачкі ў карзінках. Куклы.

— А з чаго куклы зробленыя?

— Фарфоравыя, — кажа Марыя.

— Не, Марыйка, быў кардон, — папраўляе мама, — і так нарысованыя з двух старон адзінакава. Очэнь красівыя, цветныя. Быў дождзік на ёлке — włosy anielskie, шкляныя бусы, сьвечы тонкія крэпіліся на зажымчыках. Пружынка, каб можна было да сучка яе закрэпіць, і стоя гарэлі на ветках. А помніш, Марыя, былі у нас zimne ognie?

— Так, халодны агонь. Бэнгальскі.

— Адкуль яго бралі?

— З Польшчы. І краснолюдкі былі польскія. Як і шарыкі, яны былі шкляныя.

— Краснолюдкі? — упершыню чую казачнае слова.

— Краснолюдочэк быў небальшы, — мама ўдакладняе, — на ладошку можна было два палажыць. У нас іх нескалька было ў красных шапачках, як у Дзеда Мароза такіх. На ёлке віселі. Адзінакавыя, толькі цвет куртачкаў троху атлічаўся.

— Так гэта ж гномікі, напэўна.

— Але мы аткуда зналі. Гэта цяпер інфармацыя з целевідзенія якая хочаш, а тады не было такога слова. А знаеш, як мамуся называла льняны абрус на Куцьцю, які сьцяліла?

— Не памятаю.

— «Восемнітовы».

— Восемнітовы! З васьмі нітак, я так разумею, тканы.

— Гэтага не скажу, бо ня ведаю. А яшчэ, іменна ў дзень Куцьці, была баня. Мужчыны мыліся, тады жанчыны. Памяняць бяльё, пасьцелі, эта мамуся ўсягды. Посьле бані ўжо елі Куцьцю. І вот накрываць стол. Татусь ужо пайшоў, прынося сена. Кладзе на стол, а стол разьдзьвіжны, шырокі, места хватала. І раскладаў сена па стале, а мы лезьлі параўняць, і мы гэта правілі сена. Тады мамуся даставала абрус, качалкай добра выкачаны, накрухмалены.

— Восемнітовы?

— Восемнітовы.

І тады я запыталася ў мамы пра тое, што не спытала ў Рэгіны Баляславаўны. Ці знае яна, што абаранкі прыдумалі ў Смаргонях. Мама знала. І нават памятала смак абаранкаў даваенных:

— Ты знаеш, як у сьне помню абаранкі чарнушкай пасыпаныя. Точэчкі былі на абаранках.

— Дакладна, ня мак?

— Чарнушка. Пранасьць такая, крупнейшая за мак. Арамат неізьбіты. Неабычны вкус. Такіх я болей ніколі ня ела.

* Загалоўнае фота (калаж на аснове смаргонскіх фотаздымкаў) – Аляксандр Бабін.

Спевы па нябожчыках – традыцыйная частка пахавальнага абраду, якая яшчэ захавалася ў правінцыі, але паціху знікае. Звычайна спевакі – людзі пенсійнага ўзросту, маладыя сярод іх – рэдкасць. Пра пахавальныя спевы мы паразмаўлялі з апошнімі смаргонскімі захавальнікамі традыцыі.

1

Яніна Блажко, 94 гады

Цяпер няма такой моды, а раней часта пяялі. Як Юр’я, 23 кветня, тады ж лезем, каб дзе вышэй. На дрэвы, ці свірны былі з балькончыкамі – дык на балькон на гэты. Пяём звысока, вескай сабраўшыся. Чуем – там Паляні пяюць, там – Будзілкі, там – Хацілавічы. Я праваднічая заўсёды была – гэта значыць, за мной пяялі. Як ішлі вёскай на вяселле – такі закон быў – пяялі. Цяперака помню гэтыя песні як праз туман. І вясельныя, і па нябожчыках.

Enlarge

.

Павучок па небу йдзець,
Павучынне ў дом падзець,
Марыйка за стол ідзець,
Мамачцы да ног падзець:
'Мамачка родная,
Блаславі мне сцежачку,
Сцежачку мяцёную
Дзіцяці радзонаму,
Сцежачку таптаную
Дзіцяці каханаму'.
А ў нядзельку раненька
Сонца з неба коціцца,
А мамачка родная
Ў Пана Бога просіцца:
'Ой, Божа-збавіцелю,
Пусці мяне на вяселле.
Я ў хатку не пайду,
Пад аконцам пастаю.
Пад аконцам пастаю,
На сіротку пагляжу,
Ці стройна прыбраная,
Ці шчыра благаслаўленая'.
Убраная, як панётка,
Бласлаўлёная, як сіротка.

1

Мне было гадоў шаснасце, як начала па пахаронах пяяць. Не адна – з дзяўчатамі. Сястра мая Юзэфа была і Грышчыха. Дзе хто ідзе спяваць па нябожчыку – кажуць: “Прыдзіце памажыце”, і мы ідзем у похараны. Так і прыладзіліся. Перш не плацілі, гэта после можа хто кофія баначку купіць і платок на галаву. Толькі кармілі.

Неяк было песеннікаў многа. Антося Шчэрбачава хадзіца пяяць, Франук Крыстынін, Юлісь Якубачкаў – мой бацька хрышчоны, Болюсь Мізулаў, Рэня, Антося, Амэльця Янчыкава, Сабіна Лявонава, Алёшчыха, Фалевіч дзядзька Юзюк – татаў брат.

І тата наш пяяў. Вясёлы быў чалавек: на Ганны ў Жодзішкі паедзе, вып’е, пакладзем яго на калёсы, і ён усю дарогу песні па нябожчыках галосіць. Ці сястры сына забілі дзецюком у Выгаленятах. Тата мувіў-мувіў, пяяў-пяяў па ім, а тады на канцы – “Нех бэндзе похвалёны Езус Хрыстус”.

Надта добра, што цяпер водкі няма на пахаваннях. Бо нап’юцца – ракам выходзяць. Як хавалі Янушкевічыху, нейкая водка была “Алеся”. Пяялі-пяялі – як наалесіліся, прыйшлі вечарам за стол, дык пяяў ужо Зыгмонцік – тады за Зыгмонцікам усе пяялі. Да адной павернецца – тая крычыць, да другой – крычыць. А назаўтра ня села ніводная – ахрыплі. Мы з Зыгмонцікам удваіх і дапяялі, бо я не піла.

Цяпер дык скора і хаваюць. Сусед учора памёр, а сёння паўдванаццатай і паправадзяць. А перш жа ж две начы начаваў нябожчык у хаце. Пяялі адзін вечар, цэлы другі дзень і назаўтра дзень. Я з ксёнжкі пяяла, а цяпер ужо новыя песні, павыпісываныя, і па-руску, і па-беларуску. Пяяла, пакуль магла. Не стала магчы – не пайшла. Тады Гэня стала хадзіць, мяне замяніла. Зараз ужо не будзе каму: гэтыя паўміраюць, а новых няма.

Размова Яніны Блажко з дачкой Тарэняй:

– Ну як там пяюць? Чуваць хоць троху?
– Чуваць. Галюня добра пяець.
– Кінулася б і ты там. Тожа ж голас нічога маеш.
– Можа, каб якія брындушкі. І тое – цяпер ужо няма хэнця пяяць.
– А Марыся ж Рагачова такая ж ахотніца. Пяець?
– Пяець. Кажуць: “Марыся, ты не так цягнеш”. “Слухай, як хачу, так пяю”. 

1

Чэслаў Курчэўскі, 58 год

Першыя разы дык плакала. Людзі плачуць – і я плачу, а патом прывыкла. Толькі па маладых плакала, па старых ужо не. Як што – дык валідол піла ці карвалол. На адных пахаронах палучыла гэту во трасуху. Маладая жэншчына, 40 гадоў, ну такая красівая!.. Балезнь у яе была – пяць дней сядзела ў кустах, каб смерць сабе зрабіць. Дзепрэсія. Дачка такая красівая, сын такі красівы, у кварціры такая красата, мужык усё: “Красавіца мая, красавіца…” Такая стройная, так я спужалася, так сплакалася, што стала трэсціся пасля таго.

Я прывучылася – мне і хацелася ўжо пяяць. Не тое, што хадзіць па похаранах – проста я пяяць любіла. І между людзьмі заўсягды, не сядзіш дома. То ў касцёл, то на кладбішча – всегда заняты. А то ляжыш адзін, самае страшнае – гэта ляжаць. І песні стала забывацца.

1

1

Альбіна Кляпацкая, 82 гады

Тата мой пяяў у Шутавічах. Збіраліся па 12 чалавек, спявалі і грошы не бралі. Я, як на хор стала хадзіць, пяяла разам са Стасяй і Аняй Кубліцкай. Кубліцкая ў ларку касцельным прадавала, памярла ўжо, мы і па ёй пяялі. Цяпер хор разляцеўся, і арганіст сышоў, і жонка яго.

Цяплом трошкі меней паміраюць, а зімой дык было шмат. Я пачці не пяю ўжо, здароўя няма. Хто ў Смаргоні пяе – дык гэта пан Чэслаў з Чапаева. Ён прайшоўшы Вільню-Трокі. Такі католік, што свет не знае! Граматны, як ксёндз.

Размова Альбіны Кляпацкай з Чэславам Кежунам: 

– Пан Чэслав, добры дзень! 
– … 
– Як здароўе? 
– … 
– У Сукневічах адпяяў? Мяне ж бралі, але я ў касцеле на восем была,
не дазваніліся. 
– … 
– А Рэні чаму не пазванілі? 
– … 
– Ну, яе трудна злавіць, трудна. 
– … 
– А хто там, малады ці стары? 
– … 
– А божа ж мой мілы!.. 
– … 
– Але ж адпяяў жа ж. 
– … 
– Ну, дзякуй богу. 

1

Чэслаў Кежун, 89 год

Я мог даўно спяваць, яшчэ ў сябе на радзіме, на Астравеччыне. Засцянэк Воронка – я адтуль. Мой дзед па мамінай лініі, мама з сёстрамі – усе спявалі па нябожчыках. Але 40 год бухгалтарам, з іх 30 – галоўным. Нельзя было. Мог бы і дырэктарам стаць, але не хацеў у партыю ўступаць.

Я з першага класа ўдзельнічаў у пастаноўках. У 41-м годзе наша школа ў Астравецкім раёне заняла першае месца сярод хораў. У нашым рэпертуары былі польскія, беларускія, рускія, украінскія і нямецкія песні. Голас з маленства меў.

Быў такі случай, я спяваў на Вілейскай, утраіх мы былі. З Мінска прыехаў нейкі сваяк, бачна, знакаміты. Ён слухаў, як мы вечарам спявалі, потым слухаў нараніцу, потым – пасля пахавання, за абедам у “Спадары”. Пад самы канец падыходзіць да мяне: “Сколько вам лет?” “85”, – кажу. “Если б вам было 60, я позвал бы вас в свой ансамбль”. І ўвогуле, дзе ні пайду – усюды хваляць. Ня ведаю – ці заслужана? То называюць Лешчанкам, то Кабзонам. Апошняе, што чуў, – “смаргонскі салавей”. Але кто сам себе хвалі, нех го Пёрун спалі, як кажуць.

“Ostatni raz już żegnam dom rodzinny”, спявае Чэслаў Кежун

1

У нашай дыяцэзіі іздалі спецыяльную кнігу, 152 песні толькі па нябожчыках. І з Мосара кніжачку з песнямі погжэбовымі купіў, яшчэ ксёндз Юозас Булька-нябожчык выдаваў. Тут 22 пытанні з адказамі, калі хто не знае, як праводзіць пахаванне. Бывае ж, людзі нават не ведаюць, як рукі нябожчыку скласці. Я прыходжу і гляджу, ці правілільна. Калі не – кажу памяняць. Бо калі трэба перажагнацца – не будзеш жа левай рукой, якая зверху ляжыць.

Яшчэ дадам некалькі маментаў. Па-першае, смаргонскія новыя могілкі начатыя не так, як трэба. Як іх начыналі, не было ні ксяндза, ні бацюшкі. Трэба хаваць людзей нагамі на ўсход, а ў нас наадварот. Калі Езус нарадзіўся, зорка з’явілася на ўсходзе і прывяла ўсіх да стаенкі – вось чаму. Ці як хаваюць мужа і жонку побач, жонка павінна быць па правую руку – як ішлі да шлюбу. Потым: не трэба на помніках пісаць імя па бацьку. Бог разбярэцца. Ці яшчэ смешна: пенсіянер сам купіў сабе памятнік перад смерцю, а там ужо пішуць: “Памёнтка од дзеці”. І фатаграфій не трэба. У маёй жонкі Матка Боска Востабрамска, у мяне – Найсвентшэ сэрцэ пана Езуса. Быў бы гэта малады чалавек – тады яшчэ можна. А так – на каго там глядзець?

Хацеў бы, каб на маім пахаванні таксама спявалі, толькі ці будзе каму? Добра было б, каб Альбіна, але яна ў апошні час адмаўляецца. Нядаўна ледзь угаварыў паспяваць на Якуба Коласа. У Польшчы толькі на вёсцы яшчэ спяваюць, у горадзе ўжо не. Траурная музыка ўключаецца – і ўсё. Лічыцца, што спеў – гэта ў два разы большая малітва. У іншых раёнах ёсць людзі, якія запісваюць такія спевы на магнітафон ад пачатку і да канца. Потым можна ўключыць на любым пахаванні – няхай лепш так, чым проста музыка.

«Новая газета Сморгони» была единственным зарегистрированным независимым изданием на территории Сморгонского района. Угловое здание на улице Танкистов, на ступенях – аббревиатура «НгС» – так до сих пор дом №8 значится в памяти горожан. Ромуальд Улан занимается полиграфией в одном крыле здания, второе сдаёт в аренду. Редакция, которая располагалась здесь, занимала все помещения. В 2003-м году штат газеты насчитывал 28 человек.

– Это было в 96-м году, весной, – вспоминает Роман о том, как всё начиналось. – На тот момент я работал программистом в Приорбанке, он находился на втором этаже гостиницы, как раз там, где сейчас редакция «Светлага шляха». С 92-го года я был зарегистрирован как ИП и параллельно занимался тем, что расклеивал рекламные объявления на столбах и информационных досках, вроде «Продаю телевизор, холодильник, квартиру». От этого мой внутренний карман был постоянно запачкан клеем.

Объявлений было много, подрастала новая, динамичная часть населения, люди пытались что-то продавать, может, даже спекулировать и нужна была площадка, чтоб проталкивать этот товар. В «районке» публиковалось по четыре объявления, они были платные и, с точки зрения рекламодателя, это была мёртвая почва. Многие сморгонцы размещали объявления в республиканских газетах, но там был велик риск затеряться. Всё это подтолкнуло меня к мысли, что можно не расклеивать, а сделать общую для всех площадку.

На создание газеты меня подбил Влад Назарочкин, нынешний владелец «Фуджи-центра». «Давай, – говорит, – я тебя профинансирую, помогу с техникой». Идея была проста – газета бесплатных объявлений с купоном. В Минске это уже существовало, а у нас только зарождалось. Такая система: покупаешь газету, вырезаешь купон, заполняешь, отдаёшь – в следующем номере объявление выходит. Т.е. человек, как минимум, покупает два номера газеты.

Мы расклеили листовки с информацией о том, что через три недели появится «Новая газета» и начали через абонентский ящик принимать объявления. Но Влад уехал куда-то в Россию, пропал на несколько недель, а газету уже надо выпускать. И я решил поговорить с Анатолием Анатольевичем Янцем, управляющим банка. Своей техники у меня не было, а у банка были ксероксы А3 и компьютеры. До разговора с Янцем я ночь не спал, мучился – поймёт ли? Наутро рассказал свою идею, объяснил, что мне нужен ксерокс, и предложил взамен бесплатно размещать рекламу Приорбанка на первой полосе. Разговор был сложный, но он согласился – я до сих пор вспоминаю Анатолия Анатольевича добрым словом за то, что поддержал меня.

– Как же начальный капитал? Он был?

– Нет, я ничего не вкладывал, у меня не было ни оборудования, ни капитала, ни офиса, газету верстали в квартире, для приёма объявлений был абонентский ящик №19. Мы начинали с листка формата А4 и для первых номеров просто брали объявления со столбов, а дальше шли по наитию. На первой полосе газеты сообщалось, что издание свёрстано на оборудовании Приорбанка – так продолжалось 9 месяцев. Газета начала окупать себя с первых выпусков, номер стоил полтора рубля, спрос повышался. На тот момент для газеты тиражом до 499 экземпляров регистрация не требовалась. Но каждый тираж был больше предыдущего процентов на 10-15, и через несколько месяцев мы поняли, что надо ехать в Министерство информации. Там мы узнали, что «Новая газета» уже существует в Новополоцке, поэтому мы стали «Новой газетой Сморгони».

После полугода существования издания, к осени, мы купили первый лазерный принтер и первый компьютер. А в ноябре я ушел из Приорбанка: когда тираж перевалил за 500 экземпляров, технологически проще стало печататься в типографии. Тогда же мы поняли, что одной рекламы мало и на первой странице начали появляться информационные материалы – их писала моя первая супруга Наталья Улан. На тот момент она преподавала в гимназии русский язык и литературу, а в остальное время исполняла функции выпускающего редактора.

Первый наш офис находился в здании предпринимателя Владимира Мируты, где сейчас магазин «Катерина». На первом этаже можно было ходить свободно, но на второй уже не подняться – там стояли охранники. И первая должность Миши Богуша, который потом стал нашим дизайнером, была сопровождать читателей в редакцию на третий этаж. Этого требовала система безопасности – издержки 90-х.

В то время Роман не помышлял о маркетинговых исследованиях и не знал о фокус-группах, но активно пользовался научными методами в изучении рынка. Рынок находился на улице Кутузова, там в день выхода газеты Роману удавалось продать треть тиража.

– В этом был огромный плюс – когда лично продаёшь несколько сотен экземпляров, принимаешь объявления, ты чувствуешь атмосферу, получаешь обратную связь и делаешь выводы. Это были идеальные условия для выработки стратегии. Я многое делал сам – дизайн, вёрстку, ездил в минскую типографию. На мне лежало 60-70% функций, но в этом был и большой риск: в 98-м, когда мне предстояло уехать в Штаты, стоял вопрос о закрытии газеты. Мы начали нанимать сотрудников, и первой была дизайнер Ирина Пермякова. В качестве внештатного корреспондента нам помогала Валентина Вешторт – сейчас она работает редактором газеты «Белорусы и рынок».  К этому времени у нас уже было 4,5 тысячи экземпляров и растущие доходы. Редактор районной газеты Александр Лазовский говорил мне: «У вас не может быть столько объявлений, вы журналистов заставляете их писать».

Ещё один базисный подход, который отличал нас от государственных газет, – нас финансировал только читатель, и мы его, в хорошем смысле, обслуживали. Мы не могли не писать о том, о чём он просил. К читателю мы относились очень щепетильно – была обратная связь, постоянные конкурсы, розыгрыши призов среди подписчиков – и была отдача, тиражи росли.

В 99-м я съездил в Штаты и посмотрел на местные региональные газеты. Некоторые идеи мы переняли. Там, например, были ежеквартальные цветные тематические вкладыши – про автомобили, про недвижимость. Мы тоже стали делать тематические страницы – брали какое-то узкое направление и глубоко копали на местном уровне. Раз в квартал – страница о бытовой технике – стиральных машинах, к примеру. Или о туризме – и там же можно дать соответствующую рекламу.

– Зачатки нативной! Сколько, кстати, приносила реклама по отношению к продажам и подписке?

– Треть дохода. Розничные продажи и подписка – примерно по столько же. Подписка – это аванс, а так нам хватало текущих две трети на содержание газеты.

Какое-то время мы существовали в другой реальности – на нас не обращали внимания – ну, играются, мол. Но мы уже начинали писать на животрепещущие темы. В 99-м нас пару раз вызывал «на ковёр» председатель исполкома Ковалёв. Ничего такого – «коммунальные» темы. К чести Ковалёва, он также вызывал и начальника ЖКХ, выслушивал обе стороны. И резюмировал: «Не давайте повода газете так о вас писать».

 – Какое-то время редакция занимала помещение в ресторане «Вилия». Как вы там оказались?

– Это связано с Центром поддержки предпринимательства, была такая официальная структура, мы создали её совместно с Валентиной Вешторт и исполкомом. Там оказывалась помощь предпринимателям, можно было получить консультацию, к примеру, по бухгалтерскому учёту. Под эту структуру исполком выделил нам помещение на первом этаже ресторана, но через полгода нас попросили его освободить – якобы в пользу детского кафе. У нас как раз начались трения с исполкомом, и приближённые к власти люди мне говорили: «Роман, не ищи ничего в госконторах, на тебя снова надавят». К счастью, продавалось здание на улице Танкистов – БелСоюзПечать тоже претендовали на него, но у них не нашлось нужной суммы. За него просили 2000 долларов; для сравнения, двухкомнатная квартира в микрорайоне Восточный в то время стоила 6000 долларов. В 60-70-х в доме размещалась музыкальная школа, некоторые наши читатели вспоминали, как за печкой здесь музицировали. Тут, конечно, печное отопление, нет удобств, но центр города – это решает. Впоследствии нас это спасло: в 2003-м, когда шло открытое противостояние с властями и тогдашний председатель исполкома Юргель приказывал снести здание, нам ничего не могли сделать.

– До этого тиражи росли. Когда был пик? И с чего началось противостояние?

– Пик был в 2001-м, 10 тысяч экземпляров, мы планировали расширяться. Начали выпускать газеты в Ошмянах и в Островце, но продержались недолго. Газета продавалась только в киосках БелСоюзПечати, системы розничного распространения, как в Сморгони, у нас там не было. Начались препоны – с нами расторгали договоры или просто не выкладывали тираж. Привозишь свежий номер в пятницу, а старый ещё лежит: «Не покупают, не продали». Прихожу к киоскёру – оказывается, только накануне им принесли предыдущий выпуск. Кроме того, сложно делать газету в городе, где ты не живёшь и не знаешь, чем он дышит.

Мне кажется, чиновники обратили на нас внимание в 2002-м году. В мае на выставке СМИ в БелЭкспо мы выкупили стенд и позиционировали себя как бизнес. Мы занимались не только выпуском газеты – издавали телефонные справочники, карты, брошюры. Это становилось многопрофильным бизнесом с уклоном в полиграфию. Тогда же, с двух кварталов подписки, мы купили здание под будущую редакцию в центре Ошмян. И они поняли, что надо этого Улана приструнить. Он лезет из кожи вон, пытается в других городах развернуть деятельность, ведёт успешный бизнес. Началось контрнаступление.

Уже к 2001-му году власть заметила, что мы имеем влияние, но всё же предполагался плюрализм мнений. А в 2003-м появилась государственная идеология, тогда же начались откровенные гонения, и два года мы жили под сильным прессингом. Начал падать тираж, БелСоюзПечать расторгли с нами договор, нам отказали в официальной подписке. Я звоню на прямую линию Белпочты, приезжает начальник, смотрит: 5 миллионов в месяц перечисляется за подписку, мы на втором месте в районе после «Советской Белоруссии». «Ничего не понимаю, – говорит. – Почему наша почта отказывается от такого дохода?» Сходил в исполком, после обеда встретились: “Сложный у вас вопрос, мы письменно ответим”. Что тут сказать? Идеология превалирует над бизнесом, над нормальностью.

До этого приходили с проверками пожарники, налоговая, инспекция труда, нашли какие-то мелкие недочёты, мы заплатили штрафы по базовой величине и забыли об этом. Но набралось три замечания и госорганы подали заявление в суд на ликвидацию издателя. «Неоднократное и грубое нарушение законодательства» – такая была причина. Весь штат был оформлен на моём ИП. Мы приводили статистику – по таким нарушениям пожарники составляют по 300 актов в год, штрафы минимальные и никто никого не закрывает. Причём по платежам в госказну я, как предприниматель, входил в десятку крупных местных плательщиков. В 2002-м, например, мы заплатили налогов и штрафов на 17 тысяч долларов. Но власть добилась своего. К моменту ликвидации в 2003-м у нас работало 28 человек – все сотрудники работали официально – журналисты, дизайнеры, бухгалтер, распространители, почтальоны, водитель. Впоследствии я следил за этой темой, и в 2005-м Лукашенко детализировал эти нарушения – наши точно не подпадали под закрытие.

– Как получилось, что «НгС» стала выходить под «шапкой» «Местной газеты»?

– Это был вынужденный шаг. После ликвидации, в 2004-м, я прописался в Минске, попытался зарегистрироваться там. В заявлении перечислил виды деятельности – сотрудница читает, всё ок, потом натыкается на «издание газеты»: «Ой, это нельзя в виды деятельности, вы, пожалуйста, вычеркните, а всё остальное пусть остаётся».

Потом мы пытались зарегистрировать ИП на жену, её не регистрировали полгода. Подали в суд, решение вынесли в нашу пользу. За это время зарегистрировали газету на ИП сестры жены, но в 2004-м Мининформации вынесло предупреждение, согласно которому, издатель и учредитель должен быть одним лицом – выпуск газеты снова был приостановлен. Мы нашли выход через бывшего сотрудника «НгС» Андрея Шенторовича – в то время он издавал «Местную газету» в Волковыске, предоставил нам свои документы и скорректировал выходные данные. Внимательный читатель мог заметить, что нумерация «прыгала» через выпуск. Один номер выходил в Волковыске, следующий – в Сморгони – по очереди и нумеровались. Мы платили Андрею 3% комиссионных и пользовались его учредительным документом – это нас спасало.

В интересах газеты я решил баллотироваться в депутаты местного Совета – депутатская ксива могла помочь в получении информации. Это был 2004-й год, я набрал 72% голосов, больше было только у командира военной части. Я несколько раз обошёл все квартиры Кутузовского избирательного округа, их было около 1000. В первый раз – когда раздавал предвыборные листовки, во второй – чтобы пригласить на выборы, не досрочные, а в назначенный день. Параллельно в 2004-м проходил референдум по продлению полномочий Лукашенко. По нашему участку тогда 52% проголосовало за продление и 48 – против. На многих участках в районах, где не было наблюдателей, независимого контроля, получались абсолютные 100%.

Закономерно, что моя политическая деятельность имела и обратную сторону. Последние два года дела шли плохо. Не было официальной подписки, не было продаж через БелСоюзПечать, уменьшилось количество рекламы. Оставались распространители, но здесь тоже были рычаги давления. По сути, им нечего было бояться, все работали легально, но ездила по городу длинная «Нива» – её все знали – это был председатель исполкома Станислав Юргель. Видит распространителя – звонит по радиотелефону дежурному – пенсионерку забирают для проверки документов, морально прессуют и через два часа отпускают. Побывав в такой ситуации два-три раза, человек ломается: «Роман, у меня нет столько здоровья с ними пререкаться, давайте расторгнем договор». Я увеличил проценты комиссионных за эти издержки, но, понятное дело, мало кто вынесет подобное.

Последней каплей стал отказ типографии от работы с нами. Это случилось 5 августа 2005 года, этого долго добивалась зампред исполкома, которая курировала идеологию. В итоге типография не выдержала и вынуждена была отказаться с нами сотрудничать.

После окончательного закрытия газеты мы решили снова вернуться к рекламе, издавать газету объявлений. Для регистрации СМИ в Министерстве информации одним из условий было документальное согласование с исполкомом. Нам отказывали, мы опротестовывали это в суде, снова предпринимали попытки и снова – тупик. Газета была источником конфликта, но после закрытия все забыли об этом – чиновники здоровались со мной, как ни в чём не бывало.

Поначалу мы старались отойти от газетной темы и просто заниматься полиграфией. Но в последнее время я стал к ней возвращаться – всё же это бренд. Об издании газеты периодически думаю, но не в нынешней обстановке. Газета ведь как слоёный пирог, и слои зависят от предпочтений читателя, а предпочтения разные, требуется разнообразие, чтоб охватить широкую аудиторию. Но обязательно нужна приправа, что-то насущное, острое, злободневное. Сейчас я не вижу возможности для такого издания в Сморгони, а делать беззубый продукт – не вижу смысла.

Калісьці ў Шутавічах быў цагельны завод. Сяляне самі здабывалі гліну і самі выраблялі цэглу. Дзе-нідзе цагляныя пабудовы яшчэ сустракаюцца ў вёсцы – мясцовыя называюць іх мурамі. У адным з такіх муроў жыў Янка Шутовіч.

Цяпер Шутавічы – аграгарадок, але з атрыманнем новага статусу асаблівага росквіту не прыдбаў. Працы няма, клуб зачынены, па бруку, вымашчаным за польскім часам, сноўдаецца ад хаты да крамы “бамонд” – так кажуць мясцовыя. Мясцовых – мала, усё больш – прыезжых.

З  карэнных – Міхаіл Вікенцьевіч Юшкевіч, які штотыдзень разам з жонкай наведвае бацькоўскую хату. Абодва – кандыдаты навук, выкладаюць у медыцынскім ўніверсітэце, а ў выходныя даязджаюць цягніком да Беласельскага і скандынаўскай хадой кіруюць у бок Шутавічаў.

– У нас яго звалі Янук. Тут былі і Ясі, і Янкі, і Янукі. Іванаў толькі не было. Янука я помню, ён прыязджаў у Шутавічы, я яшчэ пацаном бегаў. Надта лагодны чалавек, з дзецьмі любіў павошкацца. Ён быў адным з кіраўнікоў беларускага падполля ў Вільні. Іх судзілі, ён сядзеў у Барозе-Картускай пры Польшчы. Потом прыйшлі бальшавікі – ізноў асудзілі.

Мяне вельмі здзіўляла, што ён жыў у Вільні і гаварыў па-беларуску. Цяпер у мяне другое разуменне, а тады мне, вясковаму, было дзіўна – у горадзе жыве і па-беларуску гавора.

Адукаваны быў чалавек. Пры Польшчы тут было некалькі школак, людзі не былі цёмныя. І талерантнасць тая, пра якую кажуць адносна беларусаў, у нас была. Мая жонка з Брэсцкай вобласці – ў іх на могілках праваслаўныя – асобна, каталікі – асобна. Тут усіх разам хаваюць. Жаніліся – ніхто не глядзеў, з якіх ты. Маці расказвала пра спаборніцтвы паміж беларускімі і польскімі групоўкамі. Ставілі канцэрты ў будынку старой школы. Польскія – беларускія, беларускія – польскія – хто каго пераплюне.

Хата Леаніда Іванавіча Жабінскага стаіць насупраць дома Шутовічаў. Дзядзьку Янука ён памятае з маленства – той сябраваў з ягоным бацькам.

– Раней каля рэчкі яны жылі, невялічкая халупка стаяла, цяпер няма яе. Патом ужо пастроілі гэты мур. Яго брат тут жыў, Вінцук, – генералам яго называлі, а чаму – не знаю. Генерал – і ўсё. Янук толькі па-беларуску гаварыў. Беларус самы настаяшчы.

Бацьку пісьмы ўсё пісаў. Адно помню, краснымі чарніламі: “Еш чырвоныя буракі, каб склерозу не было”.

І фатаграфіі былі – во тут у кветках сталялі – ён, Вінцук, мае бацькі. Але пааддавалі ўсё – мусі, у музей ці куды. У Янука дзяцей не было, толькі плямяннікі – Вінцуковы хлапцы – Ігналь і Юлюк. После яго смерці паехалі з імі ў Вільню – кварціру нехта ўжо займаў. Божа мой, чаго толькі ў гэнай кварціры не было! Кніг! А пласцінак!.. Кучамі. Нейкія вешчы вывезлі да родственнікаў пад Вільнусам. Астальное ці выкінулі, ці хто забраў – не знаю.

Ядвізе Міхайлаўне Шульжыцкай – 90 год. Яна – найстарэйшая ў Шутавічах і адзіная, хто можа дэталёва ўзгадаць сям’ю Шутовічаў:

– Яны ў муры жылі, а пярэдняя дзеравянная хата дастроена. Тут быў кірпічны завод у канцы вёскі. Там і гліну бралі, кажны сам сабе хазяін быў. А тады прышлі саветы, зрабілі ўжо кірпіч гасударственны. Тут іх тры браты і пяць сясцёр было. Янук, Войцех, Вінцук, Вэрця, Анця, Аміля, Лёнька і Малгося. Бацька іхны быў інвалід, хадзіў з лясачкай. Дык Малгося, меншая, усё надта плакала, баялася гэту палку. Янук з Войцехам былі выехаўшы ў Вільнус і сёстраў усіх пазабіралі. Амілька балела, прязджала сюды і цэлае лета ў той хаце старой каля рэчкі жыла. Тады ў іх яшчэ адзін ксёндз быў у радні, Віктар, недзе за Мінскам ці пад Мінскам.

Янка прыязджаў, усё канфеты нам даваў, дзецям. Добры быў чалавек. Фатаграфіраваў нас – у Буткевіча на лаўке сядзім. Мы ўсё смяяліся, што гаварыў “вельмі”, “хутка”. А тут – “скора”, “надта”.

Усе былі ў Вільнусе, толькі Вінцук тут. Ён быў с ума тронуўся, ночай пашоў да мамінай сястры – ў канцы вёскі хата – за ноч алтар там у сараі зрабіў, нацягаў усяго, каб маліцца. Потым неяк сеў на поезд і паехаў. І вот яго ў Вільнусе вылечылі. Прыехаў і после жаніўся, два сыны ў яго былі. Юлюк, як падрос, – яго ў Вільню забралі. У 48-50-м недзе Юлюк стаў дастраіваць гэты мур, Вінцук яшчэ жыў. Як сталі строіць гэту хату – дык каб і Януку навярху комнату зрабіць, каб там атдыхаў. Так яны і не дарабілі. Жонка першая за Янука памярла, а после ён. А плямяннік усё разбазарыў. Кнігаў было – всё павыбрасываў, кнігі па вуліцы валяліся ў Вільнусе, гаварылі. У Юлюка і Ігната было па адным сыне. З роду астаўся толька сын Юлюка, Руслан. Неяк прыязджаў, гадоў з пяць, казаў, што мае жонку з Віцебска.

Праз дзве хаты жыве таксама Ядвіга Шульжыцкая, толькі па бацьку – Вікенцьеўна. Яна –  пляменніца Янкі Шутовіча.

– Мая фамілія пярвей была Шутовіч. Янука памятаю, да нас усё прыходзіў – мы тады жылі пад Кунавай – вусаценькі такі. Гэта татаў дваюрадны брат. Надта яны з татам дружылі. Мой брат быў у яго ў семінарыі ў Вільнусе, а што гэта за семінарыя – мусі, як цяпер інсцітут? Але брат не давучыўся – кінуў. Стаў кавалерам – і ўсё, нахалера яму тая вучоба? Нас чатырох было – браты і я з сястрой. Тата хацеў добры пасаг, дык усё зямлю купляў – 12 гектараў зямлі было. Ну і што после? Пасадзілі яго. Далі 8 гадоў з канфіскацыяй імушчаства, сядзеў у Вілейцы і там памёр. І брат татаў родны памёр у цюрме. Дасталося нам.

– А што вы ведаеце пра Янку Шутовіча?

– Мне ж дадзена карта пра іх – пра Янука і пра Віктара, як яны жылі, дзе памярлі. Дакумент, што мы радня.

Што яны рабілі? Тварылі Беларусь. Але каб жа ж усе за Беларусь былі. А то гэтыя – за рускіх, гэтыя – за Беларусь. Тата ўсё казаў яму: “Што ты робіш? Нікуды не лезь”.

Каб брат мой быў жывы, дык добра расказаў бы. Памёр у Вільнусе. А другі ў Польшчы. Сталі чапіцца, каб у партызаны ішоў. Прыходзілі да таты: “Напаі, бо як не напоіш, то мы твайго дзезярціра дабудзем”. А ён скрываўся. Пайшоў у польскую армію – тады бралі ў польскую і ў рускую. Патом выехаў. А я тут асталася.

З Ігналём мы добра дружылі, ён не так даўно і памёр. Нікога няма ўжо. Наследнікі не па Януку пайшлі. Непатрэбна гэта Янукова дабро ім было.

Цяперашні гаспадар дома – смаргонскі прадпрымальнік Станіслаў Міцько. 10 год таму ён набыў хату за 4 000$ у Іллі (Юлюка) – пляменніка Янкі Шутовіча.

– Ілья інцярэсны быў, як расказываюць. У Вільнусе таксаваў. Вышку хацеў пастроіць, каб прыгаць з парашутам.

Хата дасталася Станіславу з голымі сценамі, але багатай на гісторыі. Мясцовыя кажуць, напрыклад, што ў ваенны час сям’я Шутовічаў жыла ў склепе пад мурам, бо ў самой хаце знаходзіўся шпіталь. Ці што на вясковых танцах у шутовічаўскай хаце забілі чалавека.

Нічога з прыкметных артэфактаў, як сведчыць Станіслаў, тут не было. Смецце. Пазней, разграбаючы яго, ён знайшоў фотаздымак Янкі Купалы з подпісам “У падарунак Янку Шутовічу”.

– Даў былой жонцы – яна ў бібліятэцы рабіла – аддала некаму. Я быў злы, як вядзьмак.

І вось праз гады – яшчэ адна знаходка. Карціны Пятра Сергіевіча, якія знайшліся падчас вандроўкі Паўла Севярынца і Аляксея Туровіча па знакавых для БХД мясцінах.

Фота са старонкі Facebook Паўла Севярынца

Сімвалічна, что сталася гэта ў дзень народзінаў самаго Шутовіча. Спачатку карціны ляжалі на гарышчы. Некалькі гадоў таму Станіслаў забраў іх адтуль і павесіў у хаце, дзе яны і трапіліся на вочы менчукам. Падчас той паездкі нават абмяркоўвалася ідэя аб стварэнні тут музея.

Як прызнаецца Станіслаў, пра Шутовіча даведаўся ад аднавяскоўцаў, калі купіў хату. А пра Сергіевіча – калі вызначылася аўтарства знойдзеных карцін.

– Ці ведаеце, хто на гэтых патрэтах?

– Адзін партрэт точна Янкі Шутовіча.

– Чаму вы так упэўнены?

– Лёнька [сусед] сказаў.

Фота са старонкі Facebook Паўла Севярынца

З вызначэннем дагэтуль не ўсё проста. Калі аб першым партрэце можна амаль дакладна сказать, што аўтар – Пётра Сергіевіч, а малады чалавек на выяве – Янка Шутовіч, то другі выклікаў шмат версій. Найбольш аргументаваная – у навукоўца Арсеня Ліса, які мяркуе, што гэта работа Чэслава Знамяроўскага, вядомага літоўскага мастака. Але хто на выяве – дакладна сказаць нельга. Магчыма, гэта аўтапартрэт творцы.

Карціны больш не знаходзяцца ў хаце Шутовічаў.

– Прапалі, – хітравата ўсміхаецца Станіслаў. – Няма іх тут.

– Што збіраецеся рабіць з імі?

– Не рашыў яшчэ.

– Прадасцё?

– Не знаю. Пакуль ніхто мне нічога не прапаноўваў.

– А што з рэстаўрацыяй?

– А што з рэстаўрацыяй? Спачатку сказалі, што бясплатна, потым – што возьмуць на баланс. Гэта што значыць? Падарыць ім?

– А музей?

– А грошы?

Станіслаў упэўнены, што інтарэс да тэмы – часовы. Кажа, што стаміўся ад увагі, шкадуе, што падзея атрымала розгалас. І спадзяецца на спакой:

– Гэта цяпер кругаверць такая. Але пагавораць і забудуць. Кіпіш сціхне – і ўсё на гэтым.

P.S. Пакуль рыхтаваўся матэрыял, стала вядома, што карцінамі зацікавіўся Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы і пачаў перамовы аб набыцці з іх уладальнікам.

1