Сперва семья жила на улице Богушевича – частный деревянный дом по левой стороне улицы, который строили староверы. Старовером был муж Ларисы Карповны, в 52-м он сбрил бороду и уехал с хутора в город с молодой женой-иноверкой.

– Мама окончила училище и поехала работать по распределению в Трабы, – рассказывает дочь Ларисы Карповны Наталия Ильинична. – В тех краях было много староверов, нравы строгие, бороду сбрил – не признают; там и познакомилась с папой. Но дом на Богушевича нам всё же помогли построить – приехали родственники с хутора – отец и два брата, все бородатые. Купили сруб, сделали сначала одну комнату и там жили, пока доделывали вторую часть дома. Готовили на керогазе, керосин для него покупали в магазине, где сейчас ТЦ «Стиль». Потом он стал хозяйственным, а керосин начали продавать на месте «китайской стены», ближе к концу дома.

Папа умер в 78-м, было тяжело, мама искала с кем бы обменяться и через год мы переехали в эту квартиру. Обменялись – мама стала плакать: там течёт, там течёт. «И вам ничего не останется, а так дом был бы» – причитала. Мы с сестрой говорили: «Главное, чтоб тебе хорошо было». Летом на Богушевича лучше, конечно, – речка, простор, а зимой – дров наруби, натопи. А мама у нас была белоручкой, папа к работе её не допускал. Шифер купили подержанный – у нас тогда гонтой была крыша покрыта. Кто папе помогал крышу перекрывать? Я. Маме не разрешил. Или дрова пилить. Мама идёт помогать – через 10 минут бежит: папа прогнал. А меня не прогонял – и огородом занимались тоже мы с папой.

Мама, наверное, в тётю Олю пошла, родную сестру своей матери – бабушки Агафьи. Тётя Оля была очень деликатная – нигде не работала, ничего не заканчивала, жила у порта Пхов на Припяти. А бабушка была младшей в семье, есть фото, где она в белом кружевном платье – кто мог подумать, что у неё будет самая тяжелая судьба? Родила троих, но третьего ребёнка муж не застал – пропал без вести по дороге из германского плена домой, уже после освобождения американцами.

А прадедушку расстреляли в 37-м. Он в Питере служил, женился там на своей, на беларуске. После революции вернулся к себе в деревню, где его арестовали как слишком грамотного. «Много читаешь», – так и сказали.

Мама была таким человеком – ей ничего не надо. Мы говорим: «Мама, ведь удобнее, чтоб буфетик на кухне стоял». Нет. Или кресло-кровать – лучше же его поставить в комнате с телевизором, но стояло оно в спальне, где никто им не пользовался.

Переехали сюда со старой мебелью, ничего нового не покупали. Единственное – в тресте я позже выписала тумбочку под телевизор. Сестра пыталась повесить люстры – не прошло, только лампочки Ильича. Один раз в квартире был сделан ремонт, в 79-м году – на этом всё. Цветы здесь все из моей квартиры, у мамы никогда не было таких излишеств.

В диване до сих пор хранится несколько видов обоев. Мы с сестрой покупали, а мама всё складывала в диван. Причём это не просто покупалось – всё надо было достать. Но маме это не нужно было. Она и в очередях никогда не стояла, даже во времена талонов. Однажды только помню, как на пенсии уже она сходила за хлебом – её сбили с ног и чуть не затоптали в толпе. Покупками всегда занимались мы с сестрой. Но мама не была готова даже к помощи – вымыть окна, например, заклеить рамы на зиму. Быт ей давался с трудом: стирка – это прокипятить пару тряпочек в зелёной эмалированной кастрюле, целый день на маленьком огне. Уборка – кусочком марли весь день мыть пол. Так и жила.

Как-то мы с большим трудом достали секцию. Здесь ничего не было, а в Вильнюсе было; подруге кто-то подогнал машину, мы поехали, купили. И что? Долгое время она стояла на кухне в нашей с мужем квартире, потом отдали кому-то на дачу, потому что мама отказалась наотрез.

Единственная вещь, на которую она согласилась, – это ковёр. Раньше над кроватью висел другой – маленький красный – мы за ним на очереди стояли долго, помню. А этот купили на рынке с сестрой в 90-е годы. Зарплату получишь «пятёрочками», несёшь в пакете, а тут ковры. Их развешивали на заборе у маленького рынка. Принесли – мама, на удивление, не протестовала.

В квартире всегда был идеальный порядок: газетка к газетке, на полу – учебник по марксистской философии – чтобы дверь не портила стол, ногами не шаркать, табуретку на место – на протёртые ножками за десятилетия четыре проплешины на крашеном полу. В квартире ничего не выбрасывалось. Сохранились даже тетради 49-го года студентки мозырской акушерской школы,

где раствором на основе кокаина рекомендуется лечить насморк и зубную боль, гастралгию уймёт настойка опия, при желчных камнях и остром колите поможет он же, но в форме экстракта, а при неукротимой рвоте во время беременности рекомендуется раствор на основе гидрохлорида кокаина – по 1 столовой ложке 3 раза в день.

Лариса Карповна работала акушеркой в сморгонской больнице. В шкафу – шесть платьев, на шкафу – чемодан, с которым ездила на родину в Скрыгалов, стопки журналов «Роман-газета», «Советский экран» и «На экранах», пустые флаконы от ланкомовских духов «Sikkim» и советских «Лель» и пустая коробочка от пудры «Ландыш». Ей было 85.

Хата цёткі Яніны пабудаваная ў 47-м. Нефарбаваны зруб з варыўняй, сенцамі, кухняй з рускай печчу і святліцай з печчу-кахлянкай. На дварышчы – дыхтоўныя гаспадарчыя пабудовы, але хлявы даўно стаяць пустыя. На зіму цётка пераязджае да дачок, а з цяплом вяртаецца ў хату, дзе можна пачувацца гаспадыняй напоўніцу і выбіраць тэлепраграмы па сваім гусце.

– Я ў 18 гадоў замуж выйшла, жылі са свякроўкай і 2 браты жанатыя – усе у адной хаце.

Там вайну перажылі. Мой не хадзіў. У ельніку во гэтак во пад карэннямі вялікі бункер былі выкапаўшы. Міхась, Болюсь, Вацюк і Юзік. Зямлёй заложаць і ўчатырох сядзяць.

У падпеччы хаваліся – былі вырыўшы яму. І за хлявамі яма была выкапаная. Партызаны раз ляцелі і ўваліліся.

Тады ўжо ў нейкія польскія партызаны пойдуць – у Будзілкі набіралі, прыязджалі на машынах. Выправадзілі. Чую ноччу – стукаюць. Адваявалі. Сказалі ім па дарозе, што некуды звязуць, дык яны за Нястанішкамі паскідалі свае клумкі і ў Росцішках схаваліся. А божа мой божа.

Патом у 46-м рашылі аддзяляцца, сталі строіцца самі.  Купілі гатовы зруб у Пастарынях, нанялі майстроў. Але доскі на столь, на падлогу – падлогу я перасцілала, без яго ўжо, бо грыб з’еў, – самі габлявалі, уручную. Майстар толькі клаў – быў такі з Сенцянят. Вокны аж у Міхалішках заказывалі, дагэтуль во стаяць.

У 47-м ужо былі перайшоўшы. Ніякай мэблі асобенна не было. Гэты стол, дзве лавы і два ложкі зрабілі майстры. Дык адно на варыўні зараз стаіць, а другое тут – абрэзалі ногі, каб мне ніжэй было залазіць. Жалезнае ложка купіла і дзіван, як дачка замуж выхадзіла – ёй. Але ў іх ужо адзін быў, дык гэты так і астаўся.

Бедна жылі. Па хлеб у Маладзечна, у Мінск ездзілі. Зарабляла адна на ўсіх.

Звару пентнасце літраў заціркі – тады саганы былі – дык ніколі не трэба было мыць. Вышараваны ўсягды – так дзеці выскрабуць.

Хата была накрыта саломай, хлеў быў накрыты саломай. Шыфер купляла ўжо сама, як ён памёр. Накрывала варыўню, сёнкі. А то было – з кухні дзверы, і на мэтры два зроблена стрэшка, саломай накрытая і саломай абабітая. Яго як у 52-м выправаджвалі, дык гэту салому расхінулі, труну праняслі, божа мой… Хату як перакрыла шыферам, тады ўсю саломку кулявую ператрасла – накрылі хлеў – па саломе салому, бо цёк. А тады после і хлеў шыферам пакрылі.

Хлявы ўсе самі строілі. Такое гумно было бальшое – забралі ў калхоз. Коньмі вывазілі гэта гумно, а мы з дачкой гэтак жа бярвенні цягалі ў хлеў, сваё кралі, – чуць танейшыя можна было прыцягнуць. І баяліся – па хлявох жа хадзілі правяралі.

Печы – і гэтую, і тую – майстры рабілі, яшчэ пры нябожчыку. Рабілі сначала талакой, мужчын можа 8 радні. І сёнкі складалі, і варыўню, і закотачак такі, аббіты. Можа дні тры прабылі. Дзядзька Лагоўскі любіў толькі сказкі расказваць. Нап’юцца – такія работнікі. Тады паехала на ровары 35 кілометраў аж у Януковічы – і там майстроў не найшла. Тады ўжо Каркос з Ядрэўцаў з Юзікам кончылі ўсё тут.

Печ вялікая – бывала, шэсць буханак усадзіш – за тыдзень і з’есца. І печка каля печы ёсць, але печка без люфтоў, дык там ці паліш, ці не паліш – адно. І гэтая печка [“кахлянка”] моцная ў мяне, баюся паліць, абсыпаецца. Лапата во стаіць каля ганку – хлеб пяклі. Цяпер – снег разграбаць.

Дзверы рабіў Янушкевіч – ён і цяпер жыве. Шафу – Матух-нябожчык жолудскі, як я замуж ішла, ў пасаг. А дзяўчатам сваім шафы я аж у Януковічах заказвала.

Я ішла з багатым пасагам – тата аддаў і прывод, і малатарню, і арфу, што малаціць – хадзілі па вёсках малацілі. І кабылу маладзенькую тата даў, і карову даў тата, і авечку даў.

Куфар яшчэ быў, але стаіць на гары, у ім вітушкі, пражы напрадзена – ткаць. Можа, ужо мышы з’елі.

А гэты, большы, аддала маміна сястра з Засвіры, мая хрышчоная мама, як у Рыгу пераягджала.

І сама наткаўшы была на кроснах – ляжыць во дыван – дзеўкай яшчэ ткала. Гадоў з 12-ці ўжо ўмела. Ткала і перабіраныя, і дьвесце шэсцьдзесят. Куплялі шпулькі ў магазіне, 10-ы номер, самыя крэпкія. І людзям набірала – цяпер, здайся, каб прыйшлося, дык не набрала б. А можа?..

Кросны і ў мяне стаялі, і ў дачок. Папалілі ўжо.

Сурвэткі стройныя рабіла на рамах, накрыўкі на падушкі. Гэтая во выробленая штуцікам. Цяпер ўсё пааддаваўшы. Во ёсць жоўтае пакрывала – сама рабіла. Гэтыя цвяточкі набіралі на шнуркох. Гэта на 25 шнурочкаў. А бывала, ткала на 260, 280 шнуркоў – чацвёртую часць хаты займаеш.

А гэтыя паласы – памярла падруга мая гадоў 10 таму. Адна дачка ў Маскве, а другая – тут, п’яніца была. Дык прадала мне па тысячы мэтр. Яны доўгія, наскрозь засланыя. Але во папрапальвалі і не прызналіся. Аж падлога тут папрапальваная пад дзюрачкамі. Я была ў дачкі, а ўнук адмячаў якое раждэнне ці што, мне нічога не  сказалі, а нехта курыў – і во. Гэта не маей работы, не маей.

Дыванкі круглыя рабіла – ужо сколькі вон павыкідала. Трапкі старыя стрыгла і круціла кручком, недзе ў мяне ляжыць, з цвіка зроблены. Надта файныя ўмела з калготак. Перадавала ў Смургоні, дык пакралі, як пад дзверы палажылі.

Гэты абраз у 39-м годзе сястра мне прывязла з Польшчы. Матка Боска Чэнстоховска – я з ім замуж выхадзіла. Ксёндз, як калядаваў, дык прачытаў усё – інцерэсаваўся, бо мала ў каго ёсць такі абраз. Усё ж думала купіць краскі пазлацанай, каб рамкі пакрасіць – пачарнелі. Так ужо і астанецца.

А гэты абраз да маёй першай кумуніі. А пасрэдзіне – святая Агата, ад пажару. Але ў навальніцу 2 разы быў целевізар згарэўшы. І агонь быў уляцеўшы. Сядзела неяк днём – такія ўжо грымоты на двары, такія грымоты! І прама клуб агню ў вакно! Перш на Казімера часта гэтыя пажары былі, дык во кажды год складаемся на імшу вёскай.

Пакуль магла, пяяла па нябожчыках, гадоў з 16-ці. Тата пяяў, я пяяла, дачка пяе. Тут во спеўнік мой.

Гэтых ксёнжак цэлая паліца пазакладана. А во гэта ксёнжачка з Амэрыкі. Маміна сястра прыязджала, прывязла. А па гэтай во тата пяяў. Цяпер па гэтых ксёнжкаў не пяюць – усё болей павыдумліваныя песні. У мяне былі і другія ксёнжачкі. Як касцёл у Вяллю заваліўся – такі расказ. Дык прыйшоў адзін з Гродна, шукаў такое і забраў усё. Даваў грошы – я не ўзяла. Сказаў, адправіць імшу за мяне.

Раней цвяты скрозь садзіла. І каля дальняга плоту лешачка была зроблена – хрызантэмаў, астраў, флёксаў, вяргіняў. А после закінула, ужо не да цвятоў. Сад садзілі адразу, як  сталі жыць тут. После зрэзалі старыя, гэта ўжо маладзейшыя.

Перш можна ж было здаць яблыкі, а сёлета 20 мяхоў ссыпала ў мусар. Вялікія, як мячыкі, нікому непатрэбныя.

Як была карова – карове кошык, свінням зварыш да бульбы. Давялі – ні кароў, ні свіней. Як схаваеш – адно, можа, і выгадуеш.

Яшчэ маю дроў на зімы дзьве – пасечаныя, зложаныя. Але не магу ўжо, на зіму іду да дачкі. Дрэнна сядзець у чужой хаце, як на пакуце, няхай і ў дачок. Свой куток ёсць свой куток.